اسفنج ها متازوآهایی هشتند که به حالت ثابت زیست نموده و دارای اسکلت داخلی کلیسیتی یا سیلیسی می باشند، پدیده های جانشینی مانند سیلیسی شدن و کلیسیتی شدن تا حدودی تشخیص انواع فسیل های آهکی اسفنج ها را از اسفنج های سیلیسی مشکل می نماید.

بطور کلی اسفنج ها در دریاها (آبهای شور) و یا آب های شیرین زندگی می کنند و همچنین در کف دریاهای کنونی زمین، چون جانوارانی ثابت هستند به اجسام سخت احتیاج دارند، بنابراین تجمع آنها در حوضچه هایی که کف آن از قلوه سنگ، تخته سنگ، ریگ و شن و ماسه پوشیده شده است بیشتر است.

در آبهای نیم کره ی جنوبی گسترش بیشتری داشته و در حقیقت در تمام آب های نیم کره ی جنوبی به عمق ۱۰۰ تا ۵۰۰ متری سکونت دارند و این موضوع به علت حرکت  کوههای یخچالی است که به طور دائم به اقیانوس وارد می شوند و شرایط لازم را برای زیستن اسفنج ها فراهم می سازند. اسفنج های آهکی در اعماق کم و اسفنج های سیلیسی در اعماق زیاد زندگی می کنند. اسفنج ها دارای اسپیکول های چهار محوری و شاخی سیلیسی هم در اعمق کم و هم در اعماق زیاد زندگی می کنند. بررسی های کنونی نشان داده است که بعضی از اسفنج ها تا عمق ۶۰۰۰ متری دریا میتوانند زندگی کنند. این قبیل اسفنج ها دارای تیغه های درازی نظیر خارداران هستند و شکل آنها نیز کشیده است.

رده بندی

برای رده بندی تریلوبیتها بر روی خط درز چهره توجه زیادی شده است و به جز آن از ساختمانهای دیگر مانند چشم ها ،دم و ... نیز استفاده شده است. میتوان بر حسب تالیف های گوناگون صفاتی که برای رده بندی تریلوبیت ها مورد استفاده قرار می گیرد موارد زیر را بیان کرد:

۱- گلابلا

۲- طرح و شکل خط درز چهره

۳- تشکیل دم از قطعات مختلف

شکل عمومی بدن

سر یا سفالون:

بدن بندپایان به تعدادی بند تقسیم شده است که بهم شبیه هستند، شکل بندها استوانه ای شکل و کم وبیش سخت و محکم شده است.آن بخش از بند که در قسمت پشتی واقع شده اند بنام Tergite و بخش شکمی Strenit  نامیده می شوند و بخش های غشایی و نرم موجود در طرفین هر بند را Pleurite می گویند، بدن معمولا به بندهای متعددی تقسیم شده است که این گروه از بندها را Tagma  می نامند.

بخش میانی آن شامل گلابلا و بخشی از گونه است که به گلابلا چسبیده بنام Fix Cheek  بخش بیرونی به نام Free Cheek  می گویند. مجموعه  گلابلا و فیکس چک را کراندیوم می نامند البته این حالت در تریلوبیتهایی است که خط درز چهره در آنها دیده می شود، بعضی از تریلوبیت ها فاقد خط درز چهره اند.

خط درزها : خط درزهای ناحیه سر یکی از اختصاصات مربوط به پوست اندازی است. خط درزها بصورت خطوط ظریف و باریکی می باشند که با بخش های نرم اسکلت خارجی تطبیق می کنند اصولا خط درزها را به انواع مختلف تقسیم می کنند:

۱- Proparian

۲- Opistoparian

۳- Gonatoparian

سینه یا توراکس

بدن از نظر عرضی به سه قسمت تقسیم میشود که بخش میانی را توراکس می نامند که تنها بخشی از بدن است که از بندهای بهم وصل شده و قابل تحریک نسبت بهم تشکیل شده است. هر قطعه  یا بند در سینه از یک بخش مرکزی بنام Axial Lobe و بخش جانبی بنام  Pleural Lobeتشکیل شده است. قابلیت انعطاف و متحرک بودن ناحیه سینه امکان جمع شدن را به موجود جهت حفظ بخش های نرم سطح شکمی می دهد . تعداد بندها در سینه بسیار متغیر است.

دم یا اپیژیدیم

بخش انتهایی و مقابل سر را دم می نامند که خود نیز از تعدادی قطعه متشکل است. تعداد این قطعات در جنس ها و گونه های مختلف متغیر است. بندهای دم بهم متصل بوده و قابلیت حرکت را مانند قطعات سینه ندارند و اما کل دم نسبت به سینه دارای حرکت است و معمولا اندازه دم را نسبت به سفالون می سنجند و ۳ اصطلاح بر این اساس به کار م رود:

۱- Macropygous

۲- Micropygous

۳- IsopygousPygidiom

تریلوبیت ها گروهی از شاخه بند پایان هستند که با داشتن بدنی بند بند و پوشش سخت خارجی مشخص می شوند، موجوداتی دریایی بوده اند که در پایان پالئوزوئیک منقرض شده اند و شاخص پالئوزویک محسوب می شوند.

از پایین ترین قسمت کامبرین ظاهر شده و در حدود ۱۳۰۰ جنس از آنها کشف شده اند، از بندپایان قدیمی بسیار ساده بوده که تفاوت آنها با بندپایان دیگر در دست وپا و دگر دیسی اولیه است.

طول بدن ۲-۱۰سانتی متر داشته وب ه ندرت به ۷۵ سانتی متر می رسیده، چون بدن بدن از طول و عرض به سه قسمت تقسیم می شده به آنها تریلوبیت می گویند. اسکلت آنها خارجی و از جنس فسفات کلسیم و کیتین و برخی مواد معدنی که اسنحکام آنها را زیاد می کند تشکیل شده است. اسکلت خارجی بیضوی یا تخم مرغی است و ممکن است برجسته صاف، کمانی یا گرد و گلوله ای باشد.

تریلوبیت ها به وسیله پوشش و اسکلت سطح پشتی، قسمت های نرم خود را حفظ می کردند و مانند دیگر بندپایان تریلوبیت ها به طور مکرر پوست اندازی می کرده اند بنابراین بیشتر تریلوبیت های پیدا شده احتمالا اسکلت حاصل از پوست اندازی هستند تا بقایای اجساد آنها.بسیاری از آنها خارهای محافظتی داشتند، بعضی از آنها می توانستند خودشان را مثل توپ جمع کنند و برخی از آنها کف دریا را حفر می کردند.

از نظر طولی شامل یک قسمت مرکزی (لب محوری) و دو بخش جانبی (پلورا) می باشند، عناصر اسکلتی در سفالون و در پیژیدم به یکدیگر متصل شده و متحرک نیستند و فقط در ناحیه توراکس که شامل ۲تا ۴۰ قطعه مفصل به یکدیگر است، قطعان نسبت به یکدیگر متحرک هستند بنابراین موجود می توانسته از سطح شکم تا شود.

ساختمان بدن :

اسکلت پوشتی به سه ناحیه از جلو به عقب در عرص تقسیم شده است:

سفالون یا سپر ناحیه سر،توراکس یا سینه ،پیژیدم یا بخش دمی

۱- سر یا سفالون:

سفالون دارای بخشهای متفاوتی است و شکل و چگونگی این قسمتها از مهمترین فاکتورهای تقسیم بندی تریلوبیت ها است.گلابلا قسمت میانی سر را شامل شده که دارای حالت برجسته بوده و توسط شیار پشتی از سایر قسمتها جدا می شود، در دو طرف گلابلا دو گونه ثابت وجود دارد که مجموع آنها را با گلابلا (کرانیدیوم) می گویند و شکل گلابلا می تواند طویل، کوتاه، باریک و پهن و ... باشد.

خط درز چهره ای جداکننده گونه متجرک و کرانیدیوم است، این خط درز پوست اندازی را تسهیل می کرده ، براساس اینکه خط درز کدام قسمت سفالون را قطع نماید، انواع مختلفی را برای آن تشخصی داده اند.

گونه ثایت  چسبیده به گلابلا است و شامل تمام کرانیدیوم با استثنا گلایلا می گردد و دارای لبه کاملا برجسته بوده که در تمام لبه سفالون دیده می شود، گونه متحرک توسط خط درز چهره ای از گونه ثایت جدا می شود، چشمها در سطح پشتی سر قرار دارند که یک جفت چشم شاده و یک جغت چشم مرکب کوچک است. چشمهای مرکب از تعدادی عدسی تشکیل می شوند که هر کدام از عدسیها یا به هم چسبیده یا پهلو به پهلو قرار گرفته اند، که در این حالت به <هولو کروآل> معروفند و اگر فاصله داشته باشند به <شیزوکروآل> موسومند، که در این حالت عدسیها نیمه کروی بوده و توسط بافت سختی از هم جدا شده اند.

۲- توراکس یا سینه

از تعدادی قطعه متصل به هم و کاملا مجزا از یکدیگر تشکیل شده است، این قطعات نسبت به هم و نسبت به سفالون قابل حرکت هستند.

قسمت محوری، قسمت میانی سینه است که برجسته بوده و در دو طرف آن لپهای جانبی قرار دارند. قسمت جانبی پلورال است و شکلهای مختلفی دارد. انتهای پلورال گاهی تولید خارهایی می کند که پلورال اسپاین نامیده می شوند. تعداد بندهای سینه در گونه های مختلف متفاوت بوده از ۲ تا ۴۰ قطعه متغیر است. یکی از صفات عمده مورد استفاده در تقسیم بندی تریلوبیتها است. در بخش شکمی یکسری زواید دیده می شود که شامل یک جفت آنتن بندبند وفاقد انشعاب در بخش جلویی بدن و تعداد متغیری از زواید بندبند دو شاخه می شود.

۳-دم یا پیژیدم

همانند ناحیه سینه از تعدادی قطعه به هم جوش خورده تشکیل شده است، تعداد این قطعات در گونه های مختلف متفاوت است وهمانند سفالون به توراکس متصل شده است و دارای یک بخش محوری و دو بخش جانبی می باشد. بخش محوری که معولا حالت برجسته دارد <راشیس> نامیده می شود. قطعات جانبی دارای لبه های صاف یا خارمانند هستند.مخرج در زیر آخذین قطعه دم قرار می گیرد.

بقیه در پست بعدی ....